Elymyntŏrz MEN i Gōrnoślōnski ślabikŏrz – take same abo cōłkym inksze?

Łōńskigo roku bōła w mediach wielgŏ chaja skuli nowego elymyntŏrza, kery Ministerstwo Edukacyji Nŏrodowyj wprowadziōło do szkół. Bajtle w piyrszych klasach dostały darmowy podryncznik, kery wcale niy je taki darmowy. Ô elymyntŏrzu w mediach sie już niy gŏdŏ, ale moja cera terŏzki łazi do piyrszyj klasy, tōż moga se ôbejrzeć ô czym to sie bajtle we szkole terŏzki uczōm.

Piyrsze co mie udziwiōło, to fakt, że tyla lekcyji we tym nowym elymyntŏrzu je cōłkym podobnych do lekcyji, kere sie znŏdły w Gōrnoślōnskim Ślabikŏrzu, piyrszym ślōnskojynzycznym elymyntŏrzu, wydanym bez Pro Loquela Silesiana we roku 2010. Toć, że nowy elymyntŏrz je wielgszy ôd ślabikŏrza. Mŏ sztyry tajle – podzim, zima, wiosna i lato, ślabikŏrz – ino jedna. Dyć szkolŏrze uczōm sie z niego aże bez 17 lekcyji we tydniu, a ślabikŏrz bōł pōmyślany tak, iże jedna lekcyjŏ przipadała na jedyn tydziyń.elementarz MEN cz.3

W ôbuch ksiōnżkach bajlte poznŏwajōm litery, chociŏż autory ślabikŏrza zakłŏdali, że i tak wiynkszŏ tajla liter bajtle sie bydōm uczyć tyż na lekcyjach jynzyka polskigo. W ôbuch ksiōnżkach sōm take ôczywiste tymaty zwiōnzane z porami roku: podzime strōmy i liście, zimowe graczki, tref ze wiosnōm abo feryje. Ale sōm tyż spōlne tymaty, kerych ôbecność we dwōch podryncznikach mogłaby sie wydŏwać trocha dziwnŏ. I – pewnikym kejby elymyntŏrz powstōł gibcij ôd ślabikŏrza – autory tego drugigo ôstaliby ôskarżyni ô plagiat. Dyć i tu i tu mōmy lekcyje ô dinozaurach (tak po prŏwdzie w elymyntŏrzu niy podŏwŏ sie mianōw dinozaurōw ino naszkryflane sōm te nŏjbardzij znane kŏżdymu gatōnki – tyranozaur, diplodok abo stegozaur, a w ślabikŏrzu je napisane ino ô richtich ślōnskich dinozaurach – silezaurusie ôpolskim i smoku ze Lisowic), ô tym jak bajtle wystŏwiajōm we szkole tyjater, ô tym jak sie poznŏwŏ gatōnki ptŏkōw, ô używaniu we szkole nowych pōmocy dydaktycznych – kōmputerōw i tabletōw, ô fojerwerze, ô ôglōndaniu gwiŏzdōw i miesiōnczka bez teleskōp.

We ôbuch ksiōnżkach sōm tyż elymynty geografyji i kultury ludowyj, w tym ôbleczyniŏ. Ale to akurat je pokŏzane cōłkym inkaszyj. We ôbuch je lekcyjŏ ô gōrach. W ślabikŏrzu pisze ô wszelkich ślōnskich gōrach – i Beskidach i Sudetach, i tych po polskij strōnie granicy i tych po czeskij strōnie. W elymyntŏrzu gŏdŏ sie ô gōrach, ale bajtle uczōm sie panoramy Tatrōw. Muszōm poradzić pokŏzać Giewōnt na rysōnku kōnturu gōr. Muszōm sie tyż uczyć gwary gōrŏlskij. I wiedzieć co to je „gawra”, „watra”, „oscypek i „smrek”. Muszōm znać tajle gōrŏlskigo ôbleczyniŏ ludowego. Ô żŏdnych inkszych gōrach ani gōrŏlach i jejich kulturze niy ma ani słowa. Podobnie je tyż z geografijōm. We ślabikŏrzu je pŏra lekcyji ô Ślōnsku, jego regijōnach i miastach. Bajtle dowiadujōm sie niy ino ô Katowicach czy Ôpolu, ale tyż ô pŏranostu inkszych miastach. Poznŏwajōm herby takich miast jak Ôleszno, Lublyniec, Żŏry, Dobrodziyń czy Frydek. W elymyntŏrzu MEN idzie znŏjś lekcyjŏ ô Wiśle, ôsobne lekcyje ô miastach, kere nad Wisłōm leżōm: Krakowie, Warszawie, Torōniu i Gdańsku. Inkszych miast ani rzek w Polsce niy ma. Toć, że w elymyntŏrzu niy padŏ miano Katowice ani Ôpole. Nawet w lekcyji ô Wiśle, kaj jedna z dziōłszek sie pytŏ kaj Wisła napoczynŏ swōj bieg i kaj by bōł fest dobry plac coby ô Ślōnsku abo Beskidzie Ślōnskim spōmnieć, rechtōrka ôdpedziała coby bajtle sie wejrzeli na mapa. Co ôdpedzōm wtynczŏs, w czasie prawdziwyj lekcyji prawdziwe rechtōrki, niy wiym.ślabikorz

Gōrnoślōnski Ślabikŏrz ôstōł napisany ôrtografijōm interdialektalnōm tj. takōm, kerŏ tyn sōm tekst pozwŏlŏ ôdczytywać w roztōmajty, podug dialektu używanego na danym terynie Gōrnego Ślōnska, sposōb. I to tyż prziświycało autorōm ślabikŏrza – coby pokŏzać rōżnorodność i bogactwo kulturowe Gōrnego Ślōnska. Elymytŏrz MEN je napisany w ôrtografiji, kerŏ niy uznŏwŏ dialektalnych rōżnic. Tōż i autory elymyntŏrzowych tekstōw niy wysilali sie ino pokŏzali jedna wielgŏ, polskŏ, stereotypowŏ kultura – Krakōw i Warszawa prziôzdobiōne gōrŏlskōm ludowościōm.


 
 

Facebook